Φτάνοντας στο λιμάνι, που από τα παλιά χρόνια, λόγω των εμπορικών δεσμών του νησιού με την Ανατολή, κοιτά απέναντι την ακτή της Μικρασίας, τα αρώματα των εσπεριδοειδών του Κάμπου και της μαστίχας κυριαρχούν στον αέρα. Το παλιό συνδέεται αρμονικά με το καινούριο και το ταξίδι στον κόσμο των αισθήσεων αρχίζει...
...στο ιστορικό νησί
Απομηνάρια μιας ένδοξης βυζαντινής περιόδου βρίσκονται διάσπαρτα στο νησί, και συναντιούνται στα μεσαιωνικά κάστρα και τις βίγλες.
Ένα από τα σημαντικά βυζαντινά μοναστήρια σε όλη την Ελλάδα είναι η Νέα Μονή, η οποία βρίσκεται στους δασώδεις λόφους της Δυτικής Χίου. Χτίστηκε τον 11ο αιώνα με εντολή του Αυτοκράτωρα Κωνσταντίνου του Μονομάχου που, για το σκοπό αυτό, έστειλε στο νησί τους καλύτερους αρχιτέκτονες της εποχής και υλικά από την Κωνσταντινούπολη. Τα χρυσά ψηφιδωτά της μονής, που θεωρούνται σαν ένα από τα τρία καλύτερα δείγματα θρησκευτικής τέχνης της Βυζαντινής εποχής, δημιουργούν μια καταπληκτική ατμόσφαιρα κατάνυξης καθώς πεφτουν πάνω τους το φως του ήλιου και των κεριών.
...στην εύφορη γη της μαστίχας
Η Χιακή γη χαρακτηρίζεται από την μεγάλη ποικιλομορφία της: Μικρό σχετικά μέρος καταλαμβάνεται από εύφορα εδάφη, στα οποία καλλιεργούνται κυρίως εσπεριδοειδή, ελαιόδεντρα και μποστανικά, και το μεγαλύτερο μέρος, από περιοχές που καλύπτονται από καραφλά βουνά και πευκοδάση. Η Νότια Χίος καλύπτεται από μαστιχόδενδρα ή σκίνα (pistachia lentiscus) τα οποία δεν ευδοκιμούν σε κανένα άλλο μέρος στον κόσμο και από τους κορμούς των οποίων στάζουν τα μαγικά δάκρυα της μαστίχας, ενός προϊόντος που χαρακτηρίζει μονοσήμαντα το νησί σε όλο τον κόσμο και που διαδραμάτισε και διαδραματίζει σημαντικότατο ρόλο στην μέχρι σήμερα οικονομική και κοινωνική του ιστορία.
...στο νησί της γεύσης
Γλυκά του κουταλιού ή φρούτα διατηρημένα σε σιρόπι και ζάχαρη: Μια παλιά παράδοση για τον τόπο! Μην παραλείψετε να δοκιμάσετε και να πάρετε, φεύγωντας από το νησί, ένα βαζάκι γλυκό μελιτζανάκι, συκαλάκι, μανταρίνι, νερατζάκι ή τριαντάφυλλο και λεμονανθό.
Επιδιώξτε να γνωρίσετε κατά την διαμονή σας στο νησί την Χιώτικη κουζίνα, δείγμα τυπικό της μεσογειοακής διατροφής με πολλές ανατολίτικες πινελιές.
...στο νησί της αρχιτεκτονικής
Ο Κάμπος, η περιοχή που απλώνεται στα νότια της πόλης της Χίου, χαρακτηρίζεται από ένα ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό στυλ: εντυπωσιακά αρχοντικά και σπίτια που ανήκαν στους Γενοβέζους και τους Χιώτες εμπόρους και παραγωγούς εσπεριδοειδών, εν μέσο ιδαίτερου κάλους περιβολιών. Το ένδοξο παρελθόν του νησιού και η οικονομική ευρωστία του αναβιώνουν σήμερα, έτσι όπως ακριβώς περιγράφονται από περιηγητές του νησιού κατά τον 16ο 17ο και 18ο αιώνα. Τα περισσότερα από αυτά είναι χτισμένα με Θυμιανούσικη πέτρα (κόκκινη ή κίτρινη πέτρα που εξορύγνεται στην περιοχή). Καταπληκτικές βοτσαλωτές αυλές, γεμάτες όλο το χρόνο με λουλούδια, στέρνες και μάγκανοι που χρησιμοποιούνται για το πότισμα των περιβολιών, καθώς και ιδιαίτερα επιβλητικές εξώπορτες συμπληρώνουν την εικόνα της Καμπούσικης αρχιτεκτονικής.
Πολλά από αυτά τα στοιχεία έχουν διατηρηθεί μέχρι σήμερα, και άλλα, με φροντίδα των σημερινών ιδιοκτητών έχουν ανακαινισθεί και ανακατασκευαστεί. Χρησιμοποιούνται σαν κατοικίες, ενώ πολλά από αυτά προσφέρουν υπηρεσίες καταλύματος διατροφής και διασκέδασης στους επισκέπτες του νησιού. Μην παραλέιψετε να κάνετε τη βόλτα σας (συστήνεται με τα πόδια) στη μαγευτική αυτή περιοχή, για να αισθανθείτε, από όσο πιο κοντά γίνεται, την Χία ζωή, να νιώσετε τα αρώματα των εσπεριδοειδών και να απολαύσετε, στον τόπο παραγωγής τους, ένα γλυκό του κουταλιού κι ένα ποτήρι κρύο νερό.
Τα καστροχώρια (μεσαιωνικά χωριά που απαντώνται στο νότιο τμήμα του νησιού), τα μαστιχοχώρια όπως συνηθίζεται να ονομάζονται, αποτελούν ένα εντελώς διαφορετικό δείγμα αρχιτεκτονικής. Χτίστηκαν την περίοδο της κυριαρχίας των Γενοβέζων (1346-1566) και χαρακτηριστικά τους αποτελούν οι ψηλοί πετρόχτιστοι τοίχοι χωρίς μεγάλα ανοίγματα (μικρά παράθυρα και αυτά όχι στον πρώτο όροφο). Ολα βλέπουν προς το εξωτερικό μέρος των χωριών, αφού αποτελούσαν την οχύρωση των οικισμών, και είναι περιμετρικά χτισμένα γύρω από τον πυρήνα των χωριών. Συνδέονται μεταξύ τους με μικρά στενά καλντερίμια που οδηγούν σε μια μοναδική είσοδο γιο όλο το χωριό.
Τα Μεστά και ιδιαίτερα οι Ολύμποι είναι τα καλύτερα παραδείγματα αυτής της ιδιαίτερης αρχιτεκτονικής, ενώ το Πυργί, το μεγαλύτερο από τα μαστιχοχώρια, παρουσιάζουν μια δικιά τους αρχιτεκτονική τεχνοτροπία, τα "ξυστά", μια τεχνική που κι αυτή κατα πάσα πιθανότητα μεταφέρθηκε στο νησί από τους Γενοβέζους και συνδιάστηκε με ντόπια και ανατολήτικα στοιχεία.
Στο βόρειο μέρος του νησιού από την άλλη πλευρά, έχουμε πάλι διαφορετικό αρχιτεκτονικό στυλ. Καπετανόσπιτα και σπίτια καραβοκυραίων και ναυτικών στα Καρδάμυλα (ανατολική Χίος), σπίτια αγροτικά στη Δυτική Χίο. Η αρχιτεκτονική των σπιτιών είναι άμεσα επηρεασμένη από τα τοπικά υλικά και τον ιδιαίτερο τρόπο με τον οποίο οι ντόπιοι χτίζουν τα σπίτια τους και αξιοποιούν τις πρώτες ύλες. Οι τοίχοι των σπιτιών είναι πέτρινοι και συνήθως υπάρχει ειδικός υπόγειος χώρος για τα ζώα και στους πάνω ορόφους μένουν οι ιδιοκτήτες. Συνήθως υπάρχει εξωτερική σκάλα που οδηγεί στο μπαλκόνι και από εκεί στο υπόλοιπο σπίτι.
Σπίτια του στύλου
Το κλασσικό παραδοσιακό σπίτι στη Βόρεια Χίο, είχε ένα μόνο δωμάτιο. Ουσιαστικά ο σχεδιασμός των σπιτιών ήταν πτωτόγονος, βασισμένος σε μία γνήσια λαϊκή αρχιτεκτονική με λαογραφικό κυρίως ενδιαφέρον. Γύρω στην περιοχή υπήρχαν πολλά πεύκα και κορμοί κέδρων. Μικρότεροι κορμοί δέντρων έμπαιναν στην οροφή του σπιτιού ως σκεπή και από πάνω πρόσθεταν φύκια και χώμα, ενώ κάποιες φορές διακοσμούσαν τη σκεπή με καλάμια. Μέσα στο δωμάτιο υπήρχε κάποιο είδος παταριού σε μία γωνιά όπου το έδαφος ήταν υπερυψωμένο. Ήταν φτιαγμένο από ξύλο και χρησίμευε και ως κρεβάτι. Οι άνθρωποι έφτιαχναν στρώματα παίρνοντας φύλλα και στεγνώνοντάς τα, τα τοποθετούσαν στη συνέχεια μέσα σε σάκους. Το τραπέζι ήταν πολύ χαμηλό και ονομαζόταν σοφράς. Δεν υπήρχαν καρέκλες ή κάποιο άλλο είδος καθίσματος. Αντίθετα, πολύ συχνά χρησιμοποιούσαν κορμούς δέντρων, ως καθίσματα.
Σε μία από τις γωνιές του δωματίου υπήρχε τζάκι που είχε στην κορυφή δύο ράφια. Στην ανατολική πλευρά του σπιτιού υπήρχε άλλο ένα ράφι, στο οποίο έβαζαν τις εικόνες. Το πάτωμα ήταν φτιαγμένο από ξύλο. Και μάλιστα τις περισσότερες φορές ήταν ξύλινοι, άγριοι κορμοί δέντρων. Τα πιο αντιπροσωπευτικά δείγματα υπάρχουν στη Βολισσό, στο μαγευτικό καστροχώρι του Ανάβατου και στα Αυγώνυμα, ένα χωριό στο οποίο τόσο οι Χιώτες, όσο και έλληνες από άλλες περιοχές της Ελλάδας έχουν αρχίσει, τα τελευταία χρόνια και αναπαλαιώνουν τα παλιά παραδοσιακά σπίτια, διατηρώντας πάντα την ιδιαίτερη αρχιτεκτονική τους.